De kermis als cultureel erfgoed

Wat is immaterieel cultureel erfgoed?

Cultureel erfgoed wordt vaak geassocieerd met tastbare zaken: monumenten, gebouwen, schilderijen, kerken, molens of historische stadsgezichten. Maar erfgoed kan ook niet-tastbaar zijn. Dan spreken we van immaterieel cultureel erfgoed.

Immaterieel erfgoed bestaat uit tradities, gebruiken, rituelen, feesten, ambachten, kennis en sociale gewoonten die door mensen worden doorgegeven. Het gaat dus niet om stenen of objecten, maar om levende cultuur. Denk aan carnaval, bloemencorso's, molenaarsambacht, schuttersgilden, ambachten, lokale feesten en dus ook de kermiscultuur.

Volgens de brochure van Kermiserfgoed.nl gaat het bij immaterieel erfgoed om tradities die mensen zo belangrijk vinden dat zij niet willen dat ze verdwijnen. Ze willen die tradities behouden en doorgeven aan volgende generaties. Tegelijk moet immaterieel erfgoed met de tijd mee kunnen gaan. Elke generatie moet er opnieuw waarde in kunnen zien. Daarom wordt ook wel gesproken van levend erfgoed: erfgoed dat mensen koesteren, beoefenen en blijven vernieuwen.

Waarom valt de kermis onder immaterieel erfgoed?

De kermis voldoet op meerdere manieren aan de kern van immaterieel cultureel erfgoed. Het is een traditie met een lange geschiedenis, gedragen door een hechte gemeenschap en verbonden met vaste gebruiken, vakmanschap en sociale betekenis.

De kermis bestaat al meer dan duizend jaar. In de PDF van Kermiserfgoed.nl wordt benadrukt dat de geschiedenis van de kermis teruggaat tot de Middeleeuwen. Steden lieten rond bepaalde data markten toe waar vrije handel was toegestaan, terwijl kerken hun kerkwijding vierden met een heilige mis: de kerk-mis. Uit die combinatie van kerkelijke viering, handel en vermaak ontstonden kermissen als momenten van vertier voor inwoners van stad en dorp.

Maar de kermis is niet alleen oud. Zij leeft nog altijd. Jaarlijks worden in Nederland naar schatting ongeveer 1.400 kermissen gehouden. Volgens de brochure van Kermiserfgoed.nl worden in bijna alle Nederlandse gemeenten één of meer kermissen georganiseerd. Ook noemt de brochure ongeveer 900 kermisfamilies in Nederland en circa 4.000 kermisattracties, waarbij ook oliebollenkramen voor winterstandplaatsen worden meegeteld.

De kermis is dus geen verdwenen traditie die alleen in boeken of musea bestaat. Zij staat nog altijd op pleinen, markten en straten. Zij trekt bezoekers, vormt herinneringen en speelt een rol in het leven van kermisfamilies, gemeenten, organisatoren en publiek.

De kermisfamilies als erfgoeddragers

Een belangrijk deel van de erfgoedwaarde van de kermis ligt bij de kermisfamilies. Zij zijn niet alleen ondernemers, maar ook dragers van kennis, tradities en vakmanschap.

KermisexploitantOndernemer die een attractie, spel of verkoopzaak op de kermis exploiteert. Meer info zijn is een reizend beroep. In de brochure wordt het kermisleven omschreven als een bijzondere manier van leven. Kermismensen worden ook wel "mensen van de reis" genoemd. Hun dagelijks leven is afgestemd op het reizen van plaats naar plaats, het opbouwen en afbreken van attracties, het wonen in salonwagens, het onderhoud van attracties en het werken op momenten waarop anderen juist vrij zijn.

Het kermisbedrijf wordt vaak binnen families voortgezet. Ouders geven hun kennis door aan hun kinderen. Die overdracht gebeurt niet alleen formeel, maar vooral in de praktijk: door mee te helpen, te kijken, te luisteren en langzaam steeds meer verantwoordelijkheid te krijgen. Het gaat om technische kennis, ondernemersvaardigheden, omgang met publiek, veiligheid, logistiek, opbouw, transportTransport van attracties en materiaal tussen kermissen. Meer info, onderhoud en presentatie.

Daarmee verschilt het kermisvak van veel andere beroepen. Je leert het niet alleen op school of uit een boek. Je leert het vooral door op te groeien in de kermiswereld. Dat maakt de overdracht van generatie op generatie tot een van de belangrijkste onderdelen van de kermiscultuur.

Het reizende bestaan als levende cultuur

Het reizende bestaan is een van de meest kenmerkende elementen van de kermiscultuur. Kermisfamilies trekken van kermis naar kermis, volgens een route die vaak is afgestemd op vaste data en tradities. Het seizoen start van oudsher rond voorjaarsmarkten en loopt door tot de najaarsmarkten, zoals paarden- en veemarkten. Tegenwoordig worden winterperiodes soms ingevuld met oliebollenverkoop, kerstmarkten of winterkermissen.

In de winter vinden ook verpachtingen en inschrijvingen plaats. Dan wordt bepaald waar exploitanten het volgende seizoen kunnen staan. Ook wordt de winter gebruikt voor onderhoud, keuringen, vernieuwingen en reparaties aan attracties.

Het reizen bepaalt het ritme van het gezin. Waar andere gezinnen een vaste woonplaats als vanzelfsprekend vertrekpunt hebben, is het leven van kermisfamilies verbonden met routes, standplaatsen, salonwagenterreinen en kermispleinen. Die leefwijze is onderdeel van het erfgoed. Niet alleen de attracties zijn belangrijk, maar ook het dagelijks leven eromheen.

De kermis als ontmoetingsplek

De kermis is niet alleen erfgoed van exploitanten. Ook het publiek draagt de kermiscultuur. Voor bezoekers is de kermis vaak verbonden met herinneringen, vaste gebruiken en lokale identiteit.

Veel mensen bezoeken elk jaar dezelfde kermis. Ze spreken af met familie, halen dezelfde lekkernij, gaan naar dezelfde attractie of vieren de kermis op een vaste dag. In sommige plaatsen zijn er uitgesproken lokale tradities. Denk aan Roze Maandag tijdens de Tilburgse Kermis of lokale kermisdagen zoals kermis-pak-maandag in Volendam, zoals genoemd in de aangeleverde tekst.

De kermis is laagdrempelig. Je hoeft geen entree te betalen om het terrein op te lopen. Je kunt kijken zonder iets te doen, een oliebolGefrituurde deegbol die populair is op kermissen en rond oud en nieuw. Meer info eten, een rondje lopen, mensen ontmoeten of juist attracties bezoeken. Daarmee is de kermis toegankelijk voor jong en oud, arm en rijk en mensen van verschillende achtergronden. Juist die toegankelijkheid is een belangrijk onderdeel van haar erfgoedwaarde.

In de PDF van Kermiserfgoed.nl wordt de kermis omschreven als reizend vermaak in de openbare ruimte van dorpen en steden, vaak volgens een traditionele jaarkalender en bij voorkeur in het hart van de gemeenschap: het centrum van stad, dorp of wijk. Het gaat om een jaarlijks terugkerend buitenevenement dat gratis te bezoeken is en bedoeld is voor alle leeftijden, alle lagen van de bevolking en alle nationaliteiten.

Lokale tradities rond de kermis

Een kermis is zelden alleen een verzameling attracties. In veel plaatsen hoort er een geheel van lokale gebruiken bij. Kermis kan samengaan met jaarmarkten, processies, cafétradities, optochten, volksspelen, harddraverijen, paardenmarkten, schuttersactiviteiten, buurtfeesten of familiebijeenkomsten.

Dat maakt de kermis lokaal herkenbaar. De kermis van de ene plaats voelt anders dan die van de andere. Niet alleen door de attracties, maar door de datum, de plek, de route, de sfeer, de bezoekers en de gewoonten eromheen.

De kermis als openbare ruimte

Een belangrijk verschil tussen de kermis en veel andere vormen van vrijetijdsbesteding is dat de kermis plaatsvindt in de openbare ruimte. De kermis komt naar het dorp of de stad toe. Zij staat op pleinen, markten, parkeerterreinen, straten of parken en verandert de vertrouwde omgeving tijdelijk in een kleurrijk kermisterrein.

Daardoor heeft de kermis een bijzondere maatschappelijke functie. Mensen hoeven niet naar een afgesloten park of gebouw; de attracties verschijnen midden in hun leefomgeving. De openbare ruimte wordt tijdelijk een plek van licht, geluid, ontmoeting en beleving.

Dat tijdelijke karakter is wezenlijk. De kermis komt, bouwt op, draait een aantal dagen en verdwijnt weer. Maar juist doordat zij elk jaar terugkomt, krijgt zij een vaste plaats in het collectieve geheugen van een dorp of stad.

De geschiedenis als basis van de erfgoedwaarde

De erfgoedwaarde van de kermis is niet los te zien van haar geschiedenis. De kermis ontstond uit een combinatie van kerkelijke feesten, vrije handel en volksvermaak. In de Middeleeuwen was zij een plek waar mensen samenkwamen voor marktJaarlijks terugkerend markt- of feestevenement. Meer info, vermaak, nieuws, muziek, theater, bijzondere waren en optredens.

Door de eeuwen heen veranderde het aanbod. Er kwamen carrousels, loterijen, spellen, eetkramen, kijkvermaak, reizende theaters, menagerieën, technische vindingen en later mechanische attracties. Door de industriële revolutie werden attracties moderner, eerst met stoom en later met elektriciteit. Nieuwe uitvindingen, zoals de cinema, kregen via de kermis bekendheid bij het grote publiek.

Daarmee was de kermis historisch gezien niet alleen een plek van ontspanning, maar ook een plek waar mensen kennismaakten met nieuwe technieken, beelden en werelden. De kermis stond aan de basis van vormen van vermaak die later zelfstandig werden, zoals circus, bioscoop en dierentuin.

Lees meer over de geschiedenis van de kermis →

Materieel én immaterieel erfgoed

De kermis is vooral immaterieel erfgoed, maar kent ook materiële kanten. De traditie leeft in verhalen, kennis, rituelen en gewoonten, maar ook in tastbare objecten zoals historische attracties, draaiorgels, woonwagens, programmaboekjes, foto's, affiches, miniaturen, vakbladen en archieven.

Volgens Kermiserfgoed.nl zijn er veel bronnen over de kermis: gemeentelijke archieven, draaiboeken, vakbladen, collecties van kermisbonden, verzamelaars, Stichting Kermis-Cultuur, de Rijdende School en museale collecties. Het kermisleven zelf is echter lang niet altijd goed gedocumenteerd. Veel normen, waarden, verhalen, gewoonten en vormen van volksgeloof worden vooral mondeling doorgegeven.

Dat maakt borging belangrijk. Als een traditie vooral leeft in gezinnen, verhalen en dagelijkse praktijk, kan kennis verdwijnen wanneer ze niet wordt doorgegeven of vastgelegd.

Vakmanschap en techniek

De kermis vraagt om veel specifieke kennis. Het veilig vervoeren, opbouwen, aansluiten, exploiteren en afbreken van attracties vereist vakmanschap. Exploitanten moeten verstand hebben van techniek, elektriciteit, mechanica, logistiek, veiligheid, publieksbegeleiding, administratie en presentatie.

In de Brusselse tekst die je aanleverde wordt mooi benoemd dat de brede waaier van attracties, of "stielen", grote polyvalentie vraagt: van omroeper tot elektricien, van kok tot mecanicien, van geluidstechnicus tot boekhouder. Dat type kennis hoort bij het erfgoed. Het is praktische kennis die dagelijks wordt toegepast en vaak binnen families wordt doorgegeven.

• Omroeper
• Elektricien
• Mecanicien
• Kok
• Geluidstechnicus
• Boekhouder

Tegelijk is de kermis altijd open geweest voor innovatie. Nieuwe technologieën werden en worden snel omarmd. Van stoom naar elektriciteit, van gloeilampen naar LED-verlichting, van eenvoudige mechaniek naar moderne veiligheidssystemen en computergestuurde attracties: de kermis verandert mee zonder haar kern te verliezen.

Andere Europese landen

Kermis is geen uitsluitend Nederlands of Belgisch verschijnsel. Het is een West-Europees fenomeen met lokale varianten in meerdere landen. In de Nederlandse brochure wordt genoemd dat kermis in België, Frankrijk, Duitsland en Zweden al langer op landelijke inventarissen stond toen Nederland de kermiscultuur in 2022 toevoegde aan de eigen inventaris. Ook werd toen al gewerkt aan internationale samenwerking rond een UNESCO-aanvraag.

Die internationale dimensie is logisch. Kermisfamilies, attracties en tradities bewegen zich vaak over grenzen heen. Attracties reizen internationaal, exploitanten bezoeken buitenlandse kermissen en de kermiscultuur kent verwante vormen in landen als België, Frankrijk, Duitsland en Nederland.

• België — foor, stedelijke foren
• Frankrijk — Foire du Trône e.a.
• Duitsland — Jahrmärkte, Volksfeste, Schützenfeste
• Nederland — kermiscultuur sinds 2022 op inventaris

Toch heeft elk land en elke regio eigen accenten. In België is de term foor belangrijker. In Frankrijk zijn grote stedelijke kermissen zoals de Foire du Trône bekend. In Duitsland bestaan sterke tradities rond Jahrmärkte, Volksfeste en Schützenfeste. Juist die combinatie van gedeelde basis en lokale verschillen maakt de Europese kermiscultuur rijk.

Borging: erfgoed actief doorgeven

Erfgoed erkennen is één stap. Het daadwerkelijk behouden en doorgeven vraagt om actie. In de brochure van Kermiserfgoed.nl wordt daarom gesproken over borgen: het actief veiligstellen, zichtbaar maken en doorgeven van de kermiscultuur.

Daarbij gaat het onder meer om bewustwording binnen de kermisgemeenschap zelf. Kermisexploitanten moeten trots kunnen zijn op hun erfgoed en zich bewust worden van de waarde van hun eigen geschiedenis, kennis en tradities.

Ook educatie speelt een rol. De Rijdende School wil een module kermisgeschiedenis ontwikkelen voor kermiskinderen, zodat zij hun eigen geschiedenis kennen en kunnen uitdragen. Daarnaast wordt gekeken naar educatief materiaal voor scholen in gemeenten waar kermis plaatsvindt.

Verder wil men kermisexploitanten stimuleren om hun familiegeschiedenis zichtbaar te maken bij hun attractie. Ook wordt gekeken naar de mogelijkheid om historische elementen zoals muziek, theater, kijkwerk en circus waar mogelijk opnieuw zichtbaar te maken binnen hedendaagse kermissen.

Documenteren van kermisverhalen

Een belangrijk onderdeel van borging is documentatie. Veel kermistradities leven vooral mondeling. Verhalen, gebruiken, bijgeloof, rituelen, familiegeschiedenissen en dagelijkse gewoonten zijn lang niet altijd vastgelegd.

Kermiserfgoed.nl benoemt daarom het belang van onderzoek en documentatie. Er is behoefte aan een beter overzicht van tradities die bij het kermisleven horen en die kermisexploitanten willen doorgeven aan de toekomst. Een enquête onder kermisfamilies, met hulp van studenten, wordt genoemd als manier om deze kennis beter zichtbaar te maken.

Kermis is geen museumstuk

Een veelvoorkomend misverstand over erfgoed is dat iets onveranderd moet blijven. Dat geldt juist niet voor immaterieel erfgoed. Levend erfgoed mag veranderen, zolang de gemeenschap het blijft herkennen en dragen.

Dat past goed bij de kermis. De kermis is altijd in beweging geweest. Zij veranderde van kerkmis naar jaarmarkt, van jaarmarkt naar volksfeestBreed toegankelijk feest voor een dorp, stad of regio. Meer info, van kijkvermaak naar mechanische attracties, van stoom naar elektriciteit en van gloeilampen naar LED. Moderne attracties, nieuwe technieken, digitale promotie, strengere veiligheidsnormen en veranderende publiekswensen horen bij die ontwikkeling.

De kermis als erfgoed betekent dus niet dat alleen oude draaimolens of nostalgische kramen waardevol zijn. Ook een moderne attractie kan onderdeel zijn van kermiscultuur, zolang zij past binnen het geheel van reizend vermaak, familiebedrijf, vakmanschap, openbare ruimte, lokale traditie en publieksparticipatie.

Waarom erkenning belangrijk is

De erkenning als immaterieel erfgoed geeft de kermis een andere positie. Zij maakt duidelijk dat de kermis niet zomaar een commercieel evenement is, maar een traditie met historische, sociale en culturele betekenis.

Dat kan helpen in gesprekken met gemeenten, beleidsmakers, organisatoren en publiek. Wanneer een kermis onder druk staat door ruimtegebrek, kosten, klachten of veranderend beleid, kan de erfgoedstatus duidelijk maken dat er meer op het spelCategorie voor kermisspellen en behendigheidsspelen. Meer info staat dan alleen een tijdelijk evenement. Het gaat ook om behoud van lokale tradities, familiebedrijven, sociale samenhang en een reizende cultuurLeef- en werkcultuur van mensen die beroepsmatig rondreizen. Meer info.

Erkenning is geen garantie dat elke kermis blijft bestaan. Maar het biedt wel een kader om de waarde van de kermis beter uit te leggen en te beschermen.

De kermis als cultuur van iedereen

Hoewel kermisfamilies de belangrijkste dragers zijn van het vak en de reizende leefwijze, is de kermis geen gesloten cultuur. Zij bestaat juist doordat publiek en gemeenschap meedoen.

Iedere bezoekerBezoeker of vaste liefhebber van de kermis. Meer info draagt een klein stukje bij aan de kermiscultuur. Door jaarlijks terug te komen. Door kinderen mee te nemen. Door herinneringen te maken. Door een vaste lekkernij te eten. Door een lokale traditie voort te zetten. Door de kermis te zien als een vanzelfsprekend onderdeel van het jaar.

In België wordt dat sterk zichtbaar in de manier waarop oud-inwoners tijdens de kermis terugkeren naar hun gemeente, families elkaar ontmoeten en lokale verenigingen randactiviteiten organiseren. Ook in Nederland heeft bijna elke grotere en kleinere kermis haar eigen publiek, sfeer en betekenis.

De kermis is daardoor niet alleen erfgoed van de exploitant, maar ook van de bezoeker, de plaats en de gemeenschap.