Geschiedenis en historie van de kermis

01

Oorsprong: van kerkmis naar kermis

het woord kermis ← kerkmis · kerke-misse · kercmesse

De naam kermis is ontstaan uit oude benamingen als kerkmis, kerke-misse en kercmesse. Oorspronkelijk verwees dit naar de jaarlijkse kerkelijke viering rond de wijding van een kerk of de feestdag van de patroonheilige. Voor de plaatselijke gemeenschap was zo'n dag een vast hoogtepunt op de jaarkalender.

De oudste gedocumenteerde kermis in Nederland wordt in verband gebracht met Wijk bij Duurstede. Daar dateert de eerste vermelding van een kermis van 26 juni 1023, de dag waarop de Sint-Maartenskerk werd gewijd. Deze Sint-Maartenskermis laat zien dat de Nederlandse kermistraditie aantoonbaar meer dan duizend jaar teruggaat.

Binnen stond de religieuze plechtigheid centraal; buiten ontstond daaromheen een levendig samenzijn. Op en rond het kerkplein verzamelden bezoekers, handelaren en artiesten zich voor markt, ontmoeting en vermaak. Uit die combinatie van mis, markt en samenzijn groeide geleidelijk het kermisfeest.

Voor middeleeuwse bezoekers was de kermis een zeldzame onderbreking van werk, plicht en dagelijkse routine. Ontspanning was schaars, waardoor zo'n jaarlijks feest extra betekenis kreeg. Bezoekers vonden er marktkramen, muziek, eetwaren, spelletjes, verhalenvertellers, artiesten en volop gelegenheid om anderen te spreken. Voor jongeren was het bovendien een gelegenheid om elkaar te leren kennen.

Omdat bijna elke parochie haar eigen patroonheilige en eigen feestdag had, konden sommige steden meerdere kermissen per jaar hebben. Sommige feesten duurden zelfs meerdere dagen of weken. De kermis werd daarmee niet alleen een religieuze gebeurtenis, maar ook een belangrijk sociaal en economisch moment.

02

Kermis, foor en jaarmarkt

In Nederland spreken we meestal van kermis. In België, vooral in Vlaanderen, wordt ook vaak het woord foor gebruikt. Die woorden worden soms door elkaar gebruikt, maar historisch is er wel een verschil.

Kermis

Verwijst vooral naar de kerkelijke oorsprong: de kerkmis rond de patroonheilige of kerkwijding.

Foor

Komt van het Latijnse forum (markt). Werd gebruikt voor handelsforen en jaarmarkten waar kooplieden, muzikanten, goochelaars, vuurspuwers en krachtpatsers samenkwamen.

In de praktijk groeiden die werelden vaak naar elkaar toe. Een jaarmarkt trok publiek, en waar publiek was, kwamen ook artiesten, handelaren, eetkramen en vermaak. Veel hedendaagse kermissen zijn daardoor een voortzetting van vroegere jaarmarkten, kerkwijdingsfeesten en lokale tradities.

In België is die band met oude jaarmarkten en feestdagen nog duidelijk zichtbaar. Bekende kermissen en foren zoals de Meifoor in Brugge, de Sinksenfoor in Antwerpen en de Paasfoor in Kortrijk hebben diepe historische wortels. Ook kleinere dorpskermissen zijn vaak verbonden met vaste dagen, processies, jaarmarkten, lokale feesten of andere tradities.

03

De Middeleeuwen: handel, geloof en vermaak

In de middeleeuwse kermis liepen religie, marktleven en ontspanning vanzelfsprekend door elkaar heen. Boeren kwamen met producten naar de markt, handelaren verkochten hun waren en bezoekers konden kennismaken met goederen die zij normaal niet zagen.

Daarnaast waren er optredens van muzikanten, zangers, acrobaten, goochelaars, toneelspelers en andere rondreizende artiesten. Wie de kermis bezocht, kwam niet alleen om iets te kopen, maar ook om nieuwtjes op te vangen, verhalen te horen en onbekende zaken te ontdekken.

"Voor veel bezoekers opende de kermis tijdelijk een wereld die normaal buiten hun bereik lag."

Reizende artiesten brachten verhalen, muziek, dieren, trucs en voorstellingen mee uit andere streken. In een tijd zonder televisie, radio, bioscoop of internet was dat bijzonder. Verwondering hoorde eeuwenlang bij de aantrekkingskracht van de kermis.

04

Van religieus feest naar volksfeest

Naarmate de tijd verstreek, verschoof de nadruk steeds meer van kerkelijke viering naar openbaar volksvermaak. In steden raakte de band met de kerk langzaam meer op de achtergrond. De kermis kreeg een losser, levendiger en nadrukkelijker publiek karakter.

Vanaf het einde van de Middeleeuwen trok een deel van de kerkelijke en bestuurlijke elite zich steeds meer terug uit deze volkscultuur. De kermis werd door hen minder gezien als religieuze viering en meer als een luidruchtig volksfeest. In kleinere dorpen bleef de band met de kerk vaak langer bestaan, bijvoorbeeld via processies of vaste feestdagen.

Toch bleef de kermis voor de gewone bevolking juist van groot belang. Het was een van de weinige momenten waarop alle lagen van de samenleving elkaar konden treffen. Eeuwenlang werd de kermis bezocht door mensen uit verschillende sociale klassen: boeren, burgers, handelaren, ambachtslieden, kinderen, jongeren, ouderen en reizende artiesten.

05

De kermis als plek van verwondering

Vanaf de vroegmoderne tijd groeide vooral het kijkvermaak uit tot een belangrijk onderdeel van de kermis. Op de kermis maakten bezoekers kennis met voorstellingen, dieren, apparaten en verhalen die buiten hun normale leefwereld lagen.

Kijkkasten & rarekieken — optische illusies en miniatuurtaferelen
Goochelaars & krachtpatsers — voorstellingen op het plein
Poppen- en marionettentheaters — verhalen voor jong en oud
Reizende menagerieën — exotische dieren die niemand kende

Daarnaast waren er voorstellingen met mensen of dieren die als bijzonder of afwijkend werden gepresenteerd. Vanuit hedendaags perspectief kijken we daar anders naar, maar destijds hoorde dit soort kijkvermaak bij de kermiscultuur. Juist de combinatie van alledaags marktleven en bijzondere vertoningen maakte de kermis zo aantrekkelijk.

Ook kwakzalvers maakten gebruik van het grote publiek. Zij verkochten middeltjes die zogenaamd tegen allerlei kwalen hielpen. Veel van die producten waren van slechte kwaliteit of hadden geen enkele werking. Toch hoorden ook zij bij het historische beeld van de kermis als markt, schouwspel en volksvermaak.

06

De kermis en de opkomst van theater, circus en bioscoop

Verschillende vormen van amusement die later een eigen bestaan kregen, vonden eerst een podium op de kermis. Circus, dierentuin, theater en bioscoop zijn in belangrijke mate via de kermis bij het grote publiek bekend geworden.

In de Middeleeuwen waren er op kermissen al acrobaten, dierenacts en goochelaars te zien. In de 18e eeuw kwamen daar grotere dierenshows en circusachtige voorstellingen bij. Reizende theaters stonden op kermissen en boden toneel, melodrama, pantomime, acrobatiek en clownerie.

Ook nieuwe visuele technieken vonden hun weg naar de kermis. Kijkkasten, toverlantaarns, panorama's, schaduwspelen en later apparaten als kinetoscopen, mutoscopen en andere voorlopers van de film trokken veel publiek. Nieuwe technieken bereikten het grote publiek vaak via de kermis, lang voordat ze in vaste zalen of instellingen terechtkwamen.

Wist je dat?

Toen aan het einde van de 19e eeuw de eerste bewegende beelden werden vertoond, gebeurde dat niet alleen in zalen, maar ook op kermissen. Voordat de bioscoop als vast gebouw overal bekend werd, waren filmvoorstellingen op de kermis een belangrijke manier om het publiek met deze nieuwe techniek in aanraking te brengen.

07

Kritiek en afschaffing: de kermis onder druk

De kermis was geliefd bij het volk, maar lang niet altijd bij bestuurders, kerkelijke leiders en de hogere burgerij. Vanaf de 18e en vooral in de 19e eeuw werd de kermis steeds vaker bekritiseerd.

Er werd volgens critici te veel gedronken, gevochten, gegokt en gefeest. De kermis werd door tegenstanders gezien als onzedelijk, woest en onbeschaafd. Vooral in de 19e eeuw, toen er in Nederland en België meer nadruk kwam te liggen op orde, beschaving en burgerlijke normen, kwam de kermis in veel plaatsen onder druk te staan.

In verschillende gemeenten werden kermissen beperkt of zelfs afgeschaft. Dat leidde tot onbegrip bij de gewone bevolking. Voor veel mensen was de kermis juist een van de weinige betaalbare vormen van uitgaan. De hogere burgerij had volgens hen het hele jaar door mogelijkheden om zich te vermaken, terwijl de kermis voor arbeiders en boeren hét jaarlijkse feestmoment was.

Rond 1900 waren er in Nederland veel minder kermissen over dan voorheen. Toch verdween de kermis nooit helemaal. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de kermis in veel plaatsen opnieuw sterk terug.

08

De 19e eeuw: de geboorte van de moderne kermis

In de 19e eeuw veranderde het karakter van de kermis ingrijpend. Stoomkracht, betere vervoersmogelijkheden en later elektriciteit gaven exploitanten compleet nieuwe mogelijkheden. De nadruk verschoof steeds meer van markt en voorstelling naar attracties waarin beweging en techniek centraal stonden, ofwel mechanisch amusement.

Eerst bracht stoom de attracties in beweging; daarna zorgde elektriciteit voor meer snelheid, licht en variatie. Attracties werden daardoor steeds beweeglijker, opvallender en technisch verfijnder. Mechanische attracties zoals stoomcarrousels, vroege reuzenraden en zweefmolens gaven de kermis een nieuw gezicht, waarin techniek zelf onderdeel van de beleving werd.

Ook veranderde de rol van handel. Naarmate er meer vaste winkels kwamen, werd de kermis minder belangrijk als plek om goederen te kopen. De nadruk kwam steeds meer te liggen op vermaak, attracties, spel, muziek en eten.

De kermis werd daarmee steeds herkenbaarder als de kermis die wij nu kennen: een tijdelijk opgebouwd evenement met attracties, spelzaken, eetkramen, muziek en publiek dat komt voor beleving.

09

Elektriciteit, licht en snelheid

Rond 1900 deed elektriciteit haar intrede op de kermis. Dat veranderde alles. Niet alleen konden attracties beter worden aangedreven, ook de verlichting werd een attractie op zich.

Vooral op het platteland was elektrisch licht in die tijd nog bijzonder. Een fel verlichte kermistent of attractie maakte grote indruk. Het kermisterrein veranderde steeds meer in een tijdelijk decor van licht, beweging en moderne techniek. Tegen de jaren twintig van de 20e eeuw werd elektriciteit op grote schaal gebruikt voor aandrijving en verlichting.

±1900 Elektriciteit doet zijn intrede

jaren '20 Grootschalige elektrische aandrijving & verlichting

midden 20e eeuw Botsauto's en futuristische roetsjbanen

vanaf jaren '70 Sterke technische sprong: hoogte, snelheid, geluid

nu Computergestuurde systemen & LED-verlichting

10

Van kijken naar beleven

Het grootste verschil met vroeger zit vooral in de rol van de bezoeker.

Vroeger: verwonderen vanaf de zijlijn

Bijzondere dieren, acrobaten, toneel, optische illusies en onbekende verhalen. Mensen kwamen om zich te verbazen.

Nu: zelf instappen en ervaren

Zelf instappen, snelheid voelen, hoogte ervaren, schrikken, lachen en samen iets meemaken.

Toch is dat gevoel van verbazing nooit helemaal verdwenen. Zodra de kermis staat, verandert een gewone plek tijdelijk in een wereld van licht, geluid, geur, beweging en herinneringen.

11

De kermis in Nederland

De Nederlandse kermiscultuur kent een lange en plaatselijk zeer uiteenlopende geschiedenis. De oudste vermeldingen gaan terug tot de Middeleeuwen. In veel steden en dorpen groeide de kermis uit tot een jaarlijks terugkerend moment waar de lokale bevolking naar uitkeek.

In sommige plaatsen ontstonden eigen tradities rond de kermis. Denk aan vaste kermisdagen, lokale gebruiken, jaarmarkten, optochten, proeverijen of familiebijeenkomsten. Voor veel plaatsen werd de kermis een vast jaarlijks ontmoetingsmoment, met eigen gebruiken, vaste gezichten en lokale herinneringen.

Die betekenis is ook nu nog herkenbaar. Grote kermissen zoals de Tilburgse Kermis trekken enorme aantallen bezoekers, maar ook kleinere dorpskermissen blijven belangrijk. Vooral kleinere plaatselijke kermissen tonen hoe nauw dit feest verbonden is met lokale identiteit, ontmoeting en familieherinneringen.

2022

Nederlandse Inventaris Immaterieel Erfgoed

Sinds 2022 staat de kermiscultuur op de Nederlandse Inventaris Immaterieel Erfgoed. Daarmee wordt erkend dat kermis niet alleen amusement is, maar ook een levende cultuur die van generatie op generatie wordt doorgegeven.

12

De kermis in België

Ook in België, en zeker in Vlaanderen, heeft de kermis een bijzonder sterke traditie. In steden als Antwerpen, Brugge en Kortrijk leeft die traditie nog sterk. Het woord foor is daar nog altijd levend. Belgische kermissen zijn vaak nauw verbonden met lokale feestcultuur, jaarmarkten, processies, koersfeesten, carnavalsvieringen en dorpsfeesten.

In België leeft tijdens de kermis vaak het hele dorp of de hele stad mee. Er zijn kermisfuiven, jaarmarkten, rommelmarkten, volksspelen, ontmoetingen en familiebijeenkomsten. Soms is er zelfs sprake van kermis vieren zonder dat de attracties het enige middelpunt zijn. De kermis vormt dan de rode draad van een bredere feestcultuur.

Belgische kermissen zoals de Sinksenfoor in Antwerpen, de Meifoor in Brugge en de Paasfoor in Kortrijk hebben diepe historische wortels. Tegelijkertijd zijn er talloze kleinere dorpskermissen die minstens zo belangrijk zijn voor de lokale gemeenschap.

2024

UNESCO Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid

In 2024 werd de kermiscultuur in België en Frankrijk officieel ingeschreven op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid van UNESCO. Daarmee kreeg de kermis internationaal erkenning als levende traditie.

Lees meer over de geschiedenis van deze kermissen

Lees hieronder enkele van de vele geschiedenisverhalen van op Kermis.nu vermelde kermissen.

13

Het reizende kermisleven

Achter de kermis staat een wereld die bezoekers vaak maar gedeeltelijk zien: het leven van de kermisexploitanten. Kermismensen worden ook wel "mensen van de reis" genoemd, omdat zij tijdens het kermisseizoen van plaats naar plaats trekken.

In de Middeleeuwen reisden veel kermislieden te voet. Hun spullen droegen zij op de rug of trokken zij mee in handkarren. Wie meer middelen had, gebruikte paard en wagen. Later kwamen eenvoudige houten woonwagens in gebruik. Rond het midden van de 19e eeuw reisden veel kermisfamilies met woonwagens, soms sober, soms rijk versierd.

Tot begin 1900 kwamen veel exploitanten vaak niet veel verder dan hun eigen provincie. De wegen waren slecht en het vervoer van attracties was ingewikkeld. Grote attracties werden soms per schip vervoerd en daarna met karren naar het kermisterrein gebracht.

Tegenwoordig reizen kermisfamilies met moderne vrachtwagens, woonwagens en technisch geavanceerde attracties. Maar het reizende karakter is gebleven. De kermis is een beroep, een manier van leven en vaak een familiebedrijf.

14

Kermis als familiecultuur

Kermis is sterk verbonden met familie. Veel attracties, spelzaken en eetkramen worden al generaties lang door families geëxploiteerd. Kinderen groeien op tussen de attracties, leren het vak van jongs af aan en krijgen de kennis van hun ouders mee.

"Dat doorgeven van kennis gebeurt niet uit boeken, maar in de praktijk."

Hoe bouw je veilig op? Hoe ontvang je bezoekers? Hoe onderhoud je een attractie? Hoe maak je poffertjes, verkoop je oliebollen of bedien je een draaimolen? Het zijn vaardigheden die binnen families worden aangeleerd en doorgegeven.

Daarom is kermiscultuur meer dan alleen het evenement zelf. Het gaat ook om vakmanschap, ondernemerschap, reizen, opbouwen, afbreken, techniek, gastvrijheid, familiebanden en traditie.

15

Kermiskinderen en de Rijdende School

Omdat kermisfamilies veel reizen, was onderwijs voor kermiskinderen lange tijd een uitdaging. Vroeger hielpen veel kinderen mee op de kermis en gingen zij minder regelmatig naar school. Sommige kinderen gingen naar internaten, anderen bleven tijdelijk bij familie of kennissen achter.

Nederland — Rijdende School

opgericht 1955

Met de Rijdende School konden kinderen van kermisexploitanten onderwijs volgen terwijl zij met hun ouders meereisden.

België — De Carroussel

In België ontstond een vergelijkbaar initiatief onder de naam De Carroussel, zodat ook daar kermiskinderen onderwijs konden volgen.

De Rijdende School laat goed zien hoe bijzonder het kermisleven is. Kermiskinderen groeien op in een reizende gemeenschap, maar blijven tegelijk onderdeel van een familiestructuur waarin het vak en de liefde voor de kermis worden doorgegeven.

Lees meer over kermisonderwijs en de Rijdende School

16

De draaimolen en het kermispaard

Een van de meest herkenbare symbolen van de kermis is het kermispaard. Voor veel mensen begint de eerste kermisherinnering op een paardje in de draaimolen.

De oorsprong van de carrousel ligt vermoedelijk bij ridderlijke oefeningen en ruiterspelen. In de Middeleeuwen reden ridders tijdens trainingen en feesten in cirkels om behendigheid te oefenen. Het Franse woord carrousel verwijst naar dit soort ruiterspelen.

Later werd het idee van ronddraaien op paarden omgevormd tot een attractie voor het publiek. In de 18e en 19e eeuw verschenen draaimolens op jaarmarkten en kermissen. In de beginperiode kwamen draaimolens nog in beweging door handkracht, menselijke aandrijving of paardenkracht.

De klassieke houten kermispaarden waren echte ambachtswerken. Ze werden met de hand gesneden, beschilderd en versierd. De paarden werden rijk versierd, met details als sierlijke zadels, expressieve koppen en soms glazen ogen of echte haren.

De op-en-neergaande beweging werd pas later toegevoegd en gaf de rit veel meer beleving. Daardoor werd de rit levendiger en leek het voor kinderen alsof ze echt reden. Het kermispaard groeide uit tot een icoon van jeugdsentiment, nostalgie en kermisplezier.

17

Zuurstok, oliebol, poffertjes & suikerspin — het zoete erfgoed

De suikerspin

pluizige kermisklassieker

De suikerspin is een van de meest herkenbare lekkernijen op de kermis. Groot, luchtig, fel van kleur en vaak groter dan het gezicht van het kind dat hem vasthoudt. Het is snoep dat bijna niets weegt, maar voor veel bezoekers direct bij het kermisgevoel hoort.

De lekkernij ontstaat uit warme, gesmolten suiker. In een speciale machine wordt die suiker rondgeslingerd, waardoor er lange, dunne draden ontstaan. Die draden koelen direct af en worden vervolgens om een stokje gewikkeld. Zo verandert gewone suiker in een zachte, pluizige wolk.

Gesponnen suiker bestond al veel langer. In Italië werden al vanaf de 15e eeuw dunne suikerdraden gemaakt voor decoraties. De moderne suikerspin ontstond pas later, toen William Morrison en John C. Wharton eind 19e eeuw een elektrische suikerspinmachine ontwikkelden.

Vanaf het begin paste de suikerspin perfect bij de kermis. Hij was opvallend, betaalbaar, makkelijk mee te nemen en bijna magisch om te zien ontstaan. Vanaf het begin van de 20e eeuw verscheen de suikerspin ook op Nederlandse kermissen.

Tot vandaag is de suikerspin meer dan snoep. Het is een stukje kermisverwondering: suiker, lucht en kleur, gevangen op een stokje.

De zuurstok

het zoete symbool

Wie aan de kermis denkt, denkt vaak aan lichtjes, muziek, attracties en snoep. De zuurstok is daarbij een van de bekendste symbolen.

De zuurstok vindt zijn oorsprong in een tijd waarin suiker nog kostbaar was. Suikerwerk was lange tijd ambachtelijk werk en hoorde vooral bij feestdagen en speciale gelegenheden. Voor veel mensen was een zuurstok vroeger iets bijzonders, geen alledaagse lekkernij.

Vanuit andere Europese landen raakte dit kleurrijke suikerwerk ook in Nederland bekend. Op markten, jaarfeesten en kermissen werd hij populair. Door zijn formaat, kleur en uitstraling paste de zuurstok perfect bij het feestelijke karakter van de kermis.

De klassieke rood-witte zuurstok is herkenbaar van grote afstand. De zuurstok was praktisch voor onderweg: stevig, opvallend, betaalbaar en eenvoudig mee naar huis te nemen. Een zuurstok werd bijna een zichtbaar aandenken aan het kermisbezoek.

Tot vandaag is de zuurstok meer dan snoep. Het is een herinnering aan kinderjaren, familiebezoekjes en het gevoel van thuiskomen op de kermis.

De oliebol

de geur van de kermis

De geur van verse oliebollen hoort voor veel bezoekers onlosmakelijk bij de kermis. Nog voordat je de attracties ziet, ruik je vaak al de warme, zoete geur van gebakken deeg en poedersuiker.

De oliebol, vroeger ook wel oliekoek genoemd, heeft een lange geschiedenis. Al in de Middeleeuwen werden deegballen in hete olie gebakken. Olie was kostbaar, waardoor oliebollen lange tijd als luxe traktatie golden.

Aan de oliebol zijn door de eeuwen heen verschillende volksverhalen verbonden. Volgens oude gebruiken zouden vette deegballen rond midwinter bescherming bieden tegen kwade krachten. Later bleef de oliebol bestaan als feestelijk eten op jaarmarkten, winterfeesten en kermissen.

De oliebol past goed bij de kermis: warm, vullend, herkenbaar van geur en geschikt om direct uit de hand te eten. Voor veel bezoekers is een oliebol onlosmakelijk verbonden met een rondje over de kermis.

Poffertjes

klein gerecht, groot erfgoed

Ook poffertjes zijn sterk verbonden met de Nederlandse kermiscultuur. De geur van boter, warme platen en poedersuiker roept bij veel bezoekers direct kermisherinneringen op.

De geschiedenis van poffertjes wordt meestal geplaatst in de 18e en 19e eeuw. Oorspronkelijk waren poffertjes een eenvoudig en voedzaam gerecht, vaak op basis van boekweitmeel. Omdat ze snel te bereiden waren en direct de aandacht trokken, pasten poffertjes goed op markten, jaarfeesten en later ook op kermissen.

Een goede poffertjeskraam draait op routine, timing en ervaring. Van beslag tot bakplaat en van keren tot serveren: het lijkt eenvoudig, maar vraagt geoefende handen. In de kermiswereld wordt dat vak vaak van generatie op generatie doorgegeven.

Families die jarenlang met poffertjeskramen reizen, houden daarmee niet alleen een gerecht in stand, maar ook een ambacht. Poffertjes zijn daardoor veel meer dan een kleine lekkernij. Daarmee zijn poffertjes uitgegroeid tot een klein, maar herkenbaar onderdeel van de Nederlandse kermistraditie.

18

Historische kermisbeelden

Een kermis vang je niet in tekst alleen. Hieronder een verzameling historische filmbeelden van kermissen uit Nederland en België, van de jaren 20 tot de jaren 90. Ze laten zien hoe attracties, mensen, kleding en sfeer door de tijd zijn veranderd, en hoe veel er ook hetzelfde is gebleven. Klik op een beeld om de video te starten.

**Kermis op het ijs** Bijzondere historische beelden van een kermis op het ijs op 17 februari 1926.

**Kermis Wervershoof** Beelden van de kermis in het West-Friese dorp Wervershoof, uit het jaar 1930.

**Halfvastenfoor op het Sint-Pietersplein, Gent** Beelden van de halfvastenfoor op het Sint-Pietersplein in Gent rond 1946, met onder andere de paardenmolen en het reuzenrad. Uit de collectie van het Huis van Alijn.

**Abcouder kermis** Sfeervolle amateurbeelden uit twee films van A.R. Hartman uit de Hoogstraat in Abcoude. De films laten de bejaardentochten van toen zien, met als bestemming de omgeving van Amersfoort en later Rotterdam. In dit fragment is een kort deel te zien van de kermis uit die tijd, die gelijk viel met deze tochten en daarvan vaak het sluitstuk vormde.

**Kermis in Hellendoorn** Filmbeelden van de kermis in het Overijsselse Hellendoorn in 1951.

**Kermis op de Rooigemlaan, Gent** Beelden uit 1952 van de kermis op de Rooigemlaan in Gent. Kinderen maken ritjes op verschillende draaimolens en passanten brengen sfeer aan op de foor. Daarna gaat het gezin hun huis aan de Rooigemlaan binnen.

**Kermis in Laren** Beelden van de Sint-Jansprocessie en de daaropvolgende kermis in Laren (Noord-Holland), in 1956.

**Kermis Hoorn** De kermis van Hoorn vindt haar oorsprong in 1446 als markt en is uitgegroeid tot een van de grootste familievermaakkermissen van Nederland. Bekijk hier de beelden van ruim 50 jaar terug. Met dank aan VideoArchief HOORN en de REGIO.

**'t is niet alle dagen kermis** Documentaire over de Belgische kermissen, uitgezonden door Boulevard op TV1 in 1996.

19

Van dorpsfeest tot moderne belevenis

De hedendaagse kermis combineert techniek, sfeer, snelheid, lekkernijen en ontmoeting op één tijdelijk terrein. Er zijn traditionele attracties zoals draaimolens, botsauto's en rupsbanen, maar ook grote thrillrides, hoge zweefmolens, spectaculaire achtbanen en vrijevalattracties.

Ondanks alle moderne attracties is de onderliggende functie nauwelijks veranderd. De kermis verschijnt voor korte tijd in een dorp of stad en maakt van een gewone plek een herkenbaar feestterrein. Families maken er herinneringen, jongeren spreken er af, kinderen beleven hun eerste ritjes en ouderen herkennen de sfeer van vroeger.

"De kermis is tegelijk oud en modern. Ze beweegt mee met techniek, smaak en tijdgeest, maar behoudt haar vertrouwde karakter. De uitvoering verandert steeds, maar het idee erachter blijft herkenbaar."

20

Kermis als immaterieel erfgoed

Dat kermis vandaag wordt gezien als immaterieel erfgoed is goed te begrijpen. Bij erfgoed denken mensen vaak aan gebouwen, monumenten of voorwerpen, maar kermis is juist levend erfgoed. Het bestaat uit gebruiken, vakkennis, familieverhalen, lokale tradities, routes, vaste data, ambachtelijke vaardigheden en sociale gewoonten.

Gemeenten bewaren lokale kermistradities
Kermisfamilies geven het vak door
Bezoekers houden eigen gewoonten in stand

Kermis is dus niet één traditie, maar een geheel van tradities. Samen vormen zij de kermiscultuur.

21

Waarom de kermis blijft bestaan

De kermis heeft oorlogen, verboden, technische revoluties, economische crises en veranderende maatschappelijke opvattingen doorstaan. Ze werd bekritiseerd, beperkt, afgeschaft en opnieuw opgebouwd. Toch bleef de kermis bestaan.

Dat komt doordat de kermis telkens opnieuw aansluiting vindt bij wat mensen zoeken: ontmoeting, spanning, gezelligheid, verwondering en herinnering. De kermis is laagdrempelig, tijdelijk en herkenbaar. Ze is er voor jong en oud, voor families, vriendengroepen, dorpen, steden en reizende ondernemers.

Zolang nieuwe generaties hun eerste rondje maken, families hun vaste kermis blijven bezoeken en exploitanten hun kennis blijven doorgeven, blijft de kermis een levende traditie.

De kermis hoort niet alleen bij vroeger, maar blijft zich telkens opnieuw bewijzen in het heden. Van kerkelijk feestmoment tot moderne attractiekermis: de kermis heeft zich steeds aangepast, maar is nooit uit het straatbeeld verdwenen. En juist daarin schuilt haar kracht.

Bekijk de kermissen van nu Naar het Kermiswoordenboek