De geschiedenis van de kermis

01

Oorsprong: van kerkmis naar kermis

het woord kermis ← kerkmis · kerke-misse · kercmesse

Het woord kermis komt van kerkmis, kerke-misse of kercmesse. Daarmee werd oorspronkelijk een plechtige mis bedoeld die jaarlijks werd gehouden ter ere van de patroonheilige van een kerk of ter herinnering aan de kerkwijding. Voor een dorp of stad was dat een belangrijk moment in het jaar.

De kerkelijke viering vond binnen in de kerk plaats, maar het feestelijke deel speelde zich buiten af. Rond de kerk kwamen mensen samen om te eten, te drinken, te handelen en elkaar te ontmoeten. Zo ontstond rond de religieuze viering langzaam een breder volksfeest.

In de Middeleeuwen was de kermis voor veel mensen een van de weinige momenten waarop het gewone leven even werd onderbroken. Het dagelijks bestaan was zwaar en er waren weinig vormen van vermaak. De kermis bood muziek, dans, spel, eten, handel, verhalen, optredens en ontmoetingen. Voor jongeren was het bovendien een gelegenheid om elkaar te leren kennen.

Omdat bijna elke parochie haar eigen patroonheilige en eigen feestdag had, konden sommige steden meerdere kermissen per jaar hebben. Sommige feesten duurden zelfs meerdere dagen of weken. De kermis werd daarmee niet alleen een religieuze gebeurtenis, maar ook een belangrijk sociaal en economisch moment.

02

Kermis, foor en jaarmarkt

In Nederland spreken we meestal van kermis. In België, vooral in Vlaanderen, wordt ook vaak het woord foor gebruikt. Die woorden worden soms door elkaar gebruikt, maar historisch is er wel een verschil.

Kermis

Verwijst vooral naar de kerkelijke oorsprong: de kerkmis rond de patroonheilige of kerkwijding.

Foor

Komt van het Latijnse forum (markt). Werd gebruikt voor handelsforen en jaarmarkten waar kooplieden, muzikanten, goochelaars, vuurspuwers en krachtpatsers samenkwamen.

In de praktijk groeiden die werelden vaak naar elkaar toe. Een jaarmarkt trok publiek, en waar publiek was, kwamen ook artiesten, handelaren, eetkramen en vermaak. Veel hedendaagse kermissen zijn daardoor een voortzetting van vroegere jaarmarkten, kerkwijdingsfeesten en lokale tradities.

In België is die band met oude jaarmarkten en feestdagen nog duidelijk zichtbaar. Bekende kermissen en foren zoals de Meifoor in Brugge, de Sinksenfoor in Antwerpen en de Paasfoor in Kortrijk hebben diepe historische wortels. Ook kleinere dorpskermissen zijn vaak verbonden met vaste dagen, processies, jaarmarkten, lokale feesten of andere tradities.

03

De Middeleeuwen: handel, geloof en vermaak

In de Middeleeuwen was de kermis een bont geheel van geloof, handel en vermaak. Boeren kwamen met producten naar de markt, handelaren verkochten hun waren en bezoekers konden kennismaken met goederen die zij normaal niet zagen.

Daarnaast waren er optredens van muzikanten, zangers, acrobaten, goochelaars, toneelspelers en andere rondreizende artiesten. De kermis was een plek waar mensen niet alleen kochten en verkochten, maar ook nieuws hoorden, verhalen uitwisselden en iets van de wereld zagen.

"Voor veel mensen was de kermis een venster op het onbekende."

Reizende artiesten brachten verhalen, muziek, dieren, trucs en voorstellingen mee uit andere streken. In een tijd zonder televisie, radio, bioscoop of internet was dat bijzonder. De kermis was een plek van verwondering.

04

Van religieus feest naar volksfeest

Gaandeweg werd het wereldse karakter van de kermis steeds sterker. In steden raakte de band met de kerk langzaam meer op de achtergrond. Het feest werd uitbundiger, drukker en volkser.

Vanaf het einde van de Middeleeuwen trok een deel van de kerkelijke en bestuurlijke elite zich steeds meer terug uit deze volkscultuur. De kermis werd door hen minder gezien als religieuze viering en meer als een luidruchtig volksfeest. In kleinere dorpen bleef de band met de kerk vaak langer bestaan, bijvoorbeeld via processies of vaste feestdagen.

Toch bleef de kermis voor de gewone bevolking juist van groot belang. Het was een van de weinige momenten waarop alle lagen van de samenleving elkaar konden treffen. Eeuwenlang werd de kermis bezocht door mensen uit verschillende sociale klassen: boeren, burgers, handelaren, ambachtslieden, kinderen, jongeren, ouderen en reizende artiesten.

05

De kermis als plek van verwondering

In de 16e, 17e en 18e eeuw werd het kijken en verwonderen steeds belangrijker. De kermis bood bezoekers dingen die zij nergens anders konden zien.

Kijkkasten & rarekieken — optische illusies en miniatuurtaferelen
Goochelaars & krachtpatsers — voorstellingen op het plein
Poppen- en marionettentheaters — verhalen voor jong en oud
Reizende menagerieën — exotische dieren die niemand kende

Daarnaast waren er voorstellingen met mensen of dieren die als bijzonder of afwijkend werden gepresenteerd. Vanuit hedendaags perspectief kijken we daar anders naar, maar destijds hoorde dit soort kijkvermaak bij de kermiscultuur. De kermis was een plek waar het gewone en het ongewone samenkwamen.

Ook kwakzalvers maakten gebruik van het grote publiek. Zij verkochten middeltjes die zogenaamd tegen allerlei kwalen hielpen. Veel van die producten waren van slechte kwaliteit of hadden geen enkele werking. Toch hoorden ook zij bij het historische beeld van de kermis als markt, schouwspel en volksvermaak.

06

De kermis en de opkomst van theater, circus en bioscoop

Veel vormen van vermaak die later zelfstandig werden, hebben een sterke band met de kermis. Circus, dierentuin, theater en bioscoop zijn in belangrijke mate via de kermis bij het grote publiek bekend geworden.

In de Middeleeuwen waren er op kermissen al acrobaten, dierenacts en goochelaars te zien. In de 18e eeuw kwamen daar grotere dierenshows en circusachtige voorstellingen bij. Reizende theaters stonden op kermissen en boden toneel, melodrama, pantomime, acrobatiek en clownerie.

Ook nieuwe visuele technieken vonden hun weg naar de kermis. Kijkkasten, toverlantaarns, panorama's, schaduwspelen en later apparaten als kinetoscopen, mutoscopen en andere voorlopers van de film trokken veel publiek. De kermis was vaak de plek waar gewone mensen voor het eerst kennismaakten met nieuwe uitvindingen.

Wist je dat?

Toen aan het einde van de 19e eeuw de eerste bewegende beelden werden vertoond, gebeurde dat niet alleen in zalen, maar ook op kermissen. Voordat de bioscoop als vast gebouw overal bekend werd, waren filmvoorstellingen op de kermis een belangrijke manier om het publiek met deze nieuwe techniek in aanraking te brengen.

07

Kritiek en afschaffing: de kermis onder druk

De kermis was geliefd bij het volk, maar lang niet altijd bij bestuurders, kerkelijke leiders en de hogere burgerij. Vanaf de 18e en vooral in de 19e eeuw werd de kermis steeds vaker bekritiseerd.

Er werd volgens critici te veel gedronken, gevochten, gegokt en gefeest. De kermis werd door tegenstanders gezien als onzedelijk, woest en onbeschaafd. Vooral in de 19e eeuw, toen er in Nederland en België meer nadruk kwam te liggen op orde, beschaving en burgerlijke normen, kwam de kermis in veel plaatsen onder druk te staan.

In verschillende gemeenten werden kermissen beperkt of zelfs afgeschaft. Dat leidde tot onbegrip bij de gewone bevolking. Voor veel mensen was de kermis juist een van de weinige betaalbare vormen van uitgaan. De hogere burgerij had volgens hen het hele jaar door mogelijkheden om zich te vermaken, terwijl de kermis voor arbeiders en boeren hét jaarlijkse feestmoment was.

Rond 1900 waren er in Nederland veel minder kermissen over dan voorheen. Toch verdween de kermis nooit helemaal. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de kermis in veel plaatsen opnieuw sterk terug.

08

De 19e eeuw: de geboorte van de moderne kermis

De 19e eeuw was een beslissende periode in de ontwikkeling van de kermis. Door de industriële revolutie veranderde de techniek, het vervoer en het amusementsaanbod. De kermis verschoof langzaam van handel en kijkvermaak naar mechanisch amusement.

Stoomkracht maakte nieuwe attracties mogelijk. Later volgde elektriciteit. Daardoor konden attracties sneller, groter, lichter en spectaculairder worden. Stoomcarrousels, vroege reuzenraden, zweefmolens en andere mechanische attracties maakten van de kermis een plek van beweging en techniek.

Ook veranderde de rol van handel. Naarmate er meer vaste winkels kwamen, werd de kermis minder belangrijk als plek om goederen te kopen. De nadruk kwam steeds meer te liggen op vermaak, attracties, spel, muziek en eten.

De kermis werd daarmee steeds herkenbaarder als de kermis die wij nu kennen: een tijdelijk opgebouwd evenement met attracties, spelzaken, eetkramen, muziek en publiek dat komt voor beleving.

09

Elektriciteit, licht en snelheid

Rond 1900 deed elektriciteit haar intrede op de kermis. Dat veranderde alles. Niet alleen konden attracties beter worden aangedreven, ook de verlichting werd een attractie op zich.

Vooral op het platteland was elektrisch licht in die tijd nog bijzonder. Een fel verlichte kermistent of attractie maakte grote indruk. De kermis werd een wereld van glans, glitter en techniek. Tegen de jaren twintig van de 20e eeuw werd elektriciteit op grote schaal gebruikt voor aandrijving en verlichting.

±1900 Elektriciteit doet zijn intrede

jaren '20 Grootschalige elektrische aandrijving & verlichting

midden 20e eeuw Botsauto's en futuristische roetsjbanen

vanaf jaren '70 Sterke technische sprong: hoogte, snelheid, geluid

nu Computergestuurde systemen & LED-verlichting

10

Van kijken naar beleven

Een belangrijk verschil tussen de historische en de moderne kermis is de manier waarop bezoekers vermaak ervaren.

Vroeger: kijken

Bijzondere dieren, acrobaten, toneel, optische illusies en onbekende verhalen. Mensen kwamen om zich te verbazen.

Nu: beleven

Zelf instappen, snelheid voelen, hoogte ervaren, schrikken, lachen en samen iets meemaken.

Toch is de oude verwondering niet verdwenen. De kermis blijft een plek waar bezoekers even in een andere wereld stappen: een tijdelijke wereld van licht, muziek, geur, beweging en herinnering.

11

De kermis in Nederland

Nederland heeft een lange kermistraditie. De oudste vermeldingen gaan terug tot de Middeleeuwen. In veel steden en dorpen groeide de kermis uit tot een jaarlijks terugkerend moment waar de lokale bevolking naar uitkeek.

In sommige plaatsen ontstonden eigen tradities rond de kermis. Denk aan vaste kermisdagen, lokale gebruiken, jaarmarkten, optochten, proeverijen of familiebijeenkomsten. De kermis was niet alleen een verzameling attracties, maar een sociaal ankerpunt in het jaar.

Ook vandaag is dat nog zichtbaar. Grote kermissen zoals de Tilburgse Kermis trekken enorme aantallen bezoekers, maar ook kleinere dorpskermissen blijven belangrijk. Juist die lokale kermissen laten zien hoe sterk de kermis verbonden is met gemeenschap, traditie en herinnering.

2022

Nederlandse Inventaris Immaterieel Erfgoed

Sinds 2022 staat de kermiscultuur op de Nederlandse Inventaris Immaterieel Erfgoed. Daarmee wordt erkend dat kermis niet alleen amusement is, maar ook een levende cultuur die van generatie op generatie wordt doorgegeven.

12

De kermis in België

Ook in België, en zeker in Vlaanderen, heeft de kermis een bijzonder sterke traditie. Het woord foor is daar nog altijd levend. Belgische kermissen zijn vaak nauw verbonden met lokale feestcultuur, jaarmarkten, processies, koersfeesten, carnavalsvieringen en dorpsfeesten.

In België leeft tijdens de kermis vaak het hele dorp of de hele stad mee. Er zijn kermisfuiven, jaarmarkten, rommelmarkten, volksspelen, ontmoetingen en familiebijeenkomsten. Soms is er zelfs sprake van kermis vieren zonder dat de attracties het enige middelpunt zijn. De kermis vormt dan de rode draad van een bredere feestcultuur.

Belgische kermissen zoals de Sinksenfoor in Antwerpen, de Meifoor in Brugge en de Paasfoor in Kortrijk hebben diepe historische wortels. Tegelijkertijd zijn er talloze kleinere dorpskermissen die minstens zo belangrijk zijn voor de lokale gemeenschap.

2024

UNESCO Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid

In 2024 werd de kermiscultuur in België en Frankrijk officieel ingeschreven op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid van UNESCO. Daarmee kreeg de kermis internationaal erkenning als levende traditie.

13

Het reizende kermisleven

Achter de kermis staat een wereld die bezoekers vaak maar gedeeltelijk zien: het leven van de kermisexploitanten. Kermismensen worden ook wel "mensen van de reis" genoemd, omdat zij tijdens het kermisseizoen van plaats naar plaats trekken.

In de Middeleeuwen reisden veel kermislieden te voet. Hun spullen droegen zij op de rug of trokken zij mee in handkarren. Wie meer middelen had, gebruikte paard en wagen. Later kwamen eenvoudige houten woonwagens in gebruik. Rond het midden van de 19e eeuw reisden veel kermisfamilies met woonwagens, soms sober, soms rijk versierd.

Tot begin 1900 kwamen veel exploitanten vaak niet veel verder dan hun eigen provincie. De wegen waren slecht en het vervoer van attracties was ingewikkeld. Grote attracties werden soms per schip vervoerd en daarna met karren naar het kermisterrein gebracht.

Tegenwoordig reizen kermisfamilies met moderne vrachtwagens, woonwagens en technisch geavanceerde attracties. Maar het reizende karakter is gebleven. De kermis is een beroep, een manier van leven en vaak een familiebedrijf.

14

Kermis als familiecultuur

Kermis is sterk verbonden met familie. Veel attracties, spelzaken en eetkramen worden al generaties lang door families geëxploiteerd. Kinderen groeien op tussen de attracties, leren het vak van jongs af aan en krijgen de kennis van hun ouders mee.

"Dat doorgeven van kennis gebeurt niet uit boeken, maar in de praktijk."

Hoe bouw je veilig op? Hoe ontvang je bezoekers? Hoe onderhoud je een attractie? Hoe maak je poffertjes, verkoop je oliebollen of bedien je een draaimolen? Het zijn vaardigheden die binnen families worden aangeleerd en doorgegeven.

Daarom is kermiscultuur meer dan alleen het evenement zelf. Het gaat ook om vakmanschap, ondernemerschap, reizen, opbouwen, afbreken, techniek, gastvrijheid, familiebanden en traditie.

15

Kermiskinderen en de Rijdende School

Omdat kermisfamilies veel reizen, was onderwijs voor kermiskinderen lange tijd een uitdaging. Vroeger hielpen veel kinderen mee op de kermis en gingen zij minder regelmatig naar school. Sommige kinderen gingen naar internaten, anderen bleven tijdelijk bij familie of kennissen achter.

Nederland — Rijdende School

opgericht 1955

Met de Rijdende School konden kinderen van kermisexploitanten onderwijs volgen terwijl zij met hun ouders meereisden.

België — De Carroussel

In België ontstond een vergelijkbaar initiatief onder de naam De Carroussel, zodat ook daar kermiskinderen onderwijs konden volgen.

De Rijdende School laat goed zien hoe bijzonder het kermisleven is. Kermiskinderen groeien op in een reizende gemeenschap, maar blijven tegelijk onderdeel van een familiestructuur waarin het vak en de liefde voor de kermis worden doorgegeven.

16

De draaimolen en het kermispaard

Een van de meest herkenbare symbolen van de kermis is het kermispaard. Voor veel mensen begint de eerste kermisherinnering op een paardje in de draaimolen.

De oorsprong van de carrousel ligt vermoedelijk bij ridderlijke oefeningen en ruiterspelen. In de Middeleeuwen reden ridders tijdens trainingen en feesten in cirkels om behendigheid te oefenen. Het Franse woord carrousel verwijst naar dit soort ruiterspelen.

Later werd het idee van ronddraaien op paarden omgevormd tot een attractie voor het publiek. In de 18e en 19e eeuw verschenen draaimolens op jaarmarkten en kermissen. Ze werden aanvankelijk met de hand, door mensen of door paarden aangedreven.

De klassieke houten kermispaarden waren echte ambachtswerken. Ze werden met de hand gesneden, beschilderd en versierd. Uitbundige manen, sierlijke zadels, open monden, glazen ogen en soms zelfs echte haren maakten elk paard uniek.

Pas later kregen de paarden hun bekende op-en-neergaande beweging. Daardoor werd de rit levendiger en leek het voor kinderen alsof ze echt reden. Het kermispaard groeide uit tot een icoon van jeugdsentiment, nostalgie en kermisplezier.

17

Zuurstok, oliebol & poffertjes — het zoete erfgoed

De zuurstok

het zoete symbool

Wie aan de kermis denkt, denkt vaak aan lichtjes, muziek, attracties en snoep. De zuurstok is daarbij een van de bekendste symbolen.

De zuurstok vindt zijn oorsprong in een tijd waarin suiker nog kostbaar was. Suikerwerk werd met de hand gemaakt en was bedoeld voor bijzondere momenten. Een zuurstok was dus geen gewoon snoepje, maar een traktatie.

Via onder meer Duitsland en Engeland vond de zuurstok zijn weg naar Nederland. Op markten, jaarfeesten en kermissen werd hij populair. De felle kleuren, de opvallende vorm en het feestelijke karakter maakten de zuurstok ideaal voor de kermis.

De klassieke rood-witte zuurstok is herkenbaar van grote afstand. Hij smelt niet snel, is makkelijk mee te nemen, betaalbaar en zichtbaar. Wie met een zuurstok naar huis ging, liet eigenlijk zien: ik ben op de kermis geweest.

Tot vandaag is de zuurstok meer dan snoep. Het is een herinnering aan kinderjaren, familiebezoekjes en het gevoel van thuiskomen op de kermis.

De oliebol

de geur van de kermis

De geur van verse oliebollen hoort voor veel bezoekers onlosmakelijk bij de kermis. Nog voordat je de attracties ziet, ruik je vaak al de warme, zoete geur van gebakken deeg en poedersuiker.

De oliebol, vroeger ook wel oliekoek genoemd, heeft een lange geschiedenis. Al in de Middeleeuwen werden deegballen in hete olie gebakken. Olie was kostbaar, waardoor oliebollen lange tijd als luxe traktatie golden.

Rond de oliebol bestaan ook volksverhalen. Volgens oude gebruiken zouden vette deegballen rond midwinter bescherming bieden tegen kwade krachten. Later bleef de oliebol bestaan als feestelijk eten op jaarmarkten, winterfeesten en kermissen.

De oliebol past perfect bij de kermis. Hij is snel te bakken, vult goed, is betaalbaar en verspreidt een geur die bezoekers aantrekt. Voor veel mensen hoort een oliebol net zo bij de kermis als een draaimolen, botsauto of schietsalon.

Poffertjes

klein gerecht, groot erfgoed

Ook poffertjes zijn sterk verbonden met de Nederlandse kermiscultuur. De geur van boter, warme platen en poedersuiker roept bij veel bezoekers direct kermisherinneringen op.

Poffertjes vinden hun oorsprong in de 18e en 19e eeuw. Ze werden oorspronkelijk vaak gemaakt van boekweitmeel en waren een voedzaam en betaalbaar gerecht. Door hun snelle bereiding en herkenbare geur vonden ze al snel hun weg naar markten, jaarfeesten en kermissen.

Achter de poffertjeskraam schuilt veel vakmanschap. Het juiste beslag, de temperatuur van de plaat, het razendsnel keren en het serveren met boter en poedersuiker vragen ervaring. In de kermiswereld wordt dat vak vaak van generatie op generatie doorgegeven.

Families die jarenlang met poffertjeskramen reizen, houden daarmee niet alleen een gerecht in stand, maar ook een ambacht. Poffertjes zijn daardoor veel meer dan een kleine lekkernij. Ze staan symbool voor familie, traditie en vakmanschap op de kermis.

18

Van dorpsfeest tot moderne belevenis

De moderne kermis is een wereld van licht, geluid, snelheid, geur en ontmoeting. Er zijn traditionele attracties zoals draaimolens, botsauto's en rupsbanen, maar ook grote thrillrides, hoge zweefmolens, spectaculaire achtbanen en vrijevalattracties.

Toch is de basis nog altijd dezelfde als eeuwen geleden. De kermis komt tijdelijk naar een dorp of stad, bouwt daar een eigen wereld op en brengt mensen samen. Families maken er herinneringen, jongeren spreken er af, kinderen beleven hun eerste ritjes en ouderen herkennen de sfeer van vroeger.

"De kermis is tegelijk oud en modern. Ze beweegt mee met techniek, smaak en tijdgeest, maar behoudt haar vertrouwde karakter. De vormen veranderen, de kern blijft."

19

Kermis als immaterieel erfgoed

Dat kermis vandaag wordt gezien als immaterieel erfgoed is goed te begrijpen. Bij erfgoed denken mensen vaak aan gebouwen, monumenten of voorwerpen, maar kermis is juist levend erfgoed. Het bestaat uit gebruiken, vakkennis, familieverhalen, lokale tradities, routes, vaste data, ambachtelijke vaardigheden en sociale gewoonten.

Gemeenten bewaren lokale kermistradities
Kermisfamilies geven het vak door
Bezoekers houden eigen gewoonten in stand

Kermis is dus niet één traditie, maar een geheel van tradities. Samen vormen zij de kermiscultuur.

20

Waarom de kermis blijft bestaan

De kermis heeft oorlogen, verboden, technische revoluties, economische crises en veranderende maatschappelijke opvattingen doorstaan. Ze werd bekritiseerd, beperkt, afgeschaft en opnieuw opgebouwd. Toch bleef de kermis bestaan.

Dat komt doordat de kermis telkens opnieuw aansluiting vindt bij wat mensen zoeken: ontmoeting, spanning, gezelligheid, verwondering en herinnering. De kermis is laagdrempelig, tijdelijk en herkenbaar. Ze is er voor jong en oud, voor families, vriendengroepen, dorpen, steden en reizende ondernemers.

Zolang kinderen blijven lachen in de draaimolen, jongeren elkaar blijven ontmoeten bij de botsauto's, families samen oliebollen eten en kermisexploitanten hun vak blijven doorgeven, blijft de kermis springlevend.

De kermis is geen overblijfsel uit het verleden. Ze is een levende traditie die zich telkens vernieuwt. Van kerkmis tot foor, van jaarmarkt tot LED-verlichte attractie, van houten kermispaard tot moderne thrillride: de kermis draait door. En juist daarin schuilt haar kracht.

Bekijk de kermissen van nu Naar het Kermiswoordenboek